De Amsterdamse grachten zijn meer dan alleen waterwegen. Ze verbinden het verleden met het heden en zijn een belangrijk onderdeel van de geschiedenis, cultuur en infrastructuur van de stad. Na eeuwen van gebruik zijn veel kademuren echter toe aan renovatie of vervanging. En dat brengt een grote uitdaging met zich mee: hoe moderniseer je deze infrastructuur zonder afbreuk te doen aan het cultuurhistorische verleden van de grachten?
De grachtengordel uit de 17e eeuw was een baanbrekend stedenbouwkundig ontwerp dat zich technisch, cultureel en sociaal onderscheidde van andere steden uit die tijd. Aanvankelijk verdeelden de kades de stad in zones voor wonen, werk en logistiek. Mettertijd zijn deze functies met elkaar verweven en groeiden de grachten uit tot culturele symbolen. In 2010 werd de grachtengordel erkend als UNESCO-werelderfgoed.
Deze UNESCO status brengt verantwoordelijkheden met zich mee voor renovatieprojecten. Het verleden moet worden beschermd, terwijl de grachten ook een rol moeten blijven spelen in de toekomst van de stad. Oftewel: hoe kun je voldoen aan hedendaagse technische en milieueisen zonder het historische karakter van de stad aan te tasten?
‘Dat erfgoed onveranderd moet blijven, is een misvatting. Amsterdam is altijd in ontwikkeling geweest: gebouwen, gevels en straten zijn in de loop van de tijd voortdurend aangepast. Dat geldt ook voor de kademuren,’ zegt Mirna Ashraf Ali, promovendus aan de TU Delft en gespecialiseerd in stedelijk erfgoed.
Ashraf Ali werkt binnen het onderzoeksproject Multifunctionele Kademuren (MFK) aan de connectie tussen erfgoed en innovatie. Het project koppelt het onderhoud van kademuren aan bredere stedelijke thema’s zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit en de energietransitie. Het erkent de vele lagen van erfgoed — historische, culturele, architectonische en sociale invloeden — die de grachtengordel door de eeuwen heen hebben gevormd.
MFK brengt belanghebbenden uit verschillende domeinen en disciplines samen. Binnen het project ontwikkelen beleidsmakers, aannemers, en onderzoekers gezamenlijk geïntegreerde oplossingen. Zo kunnen kades multifunctioneel worden ontworpen: ze blijven hun oorspronkelijke functie behouden, maar kunnen ook ruimte bieden voor bijvoorbeeld energieopslag, vergroening en ontspanning. Het project hanteert een ‘Research Through Design’-aanpak, waarbij erfgoed actief wordt meegenomen in planning en ontwerp.
‘De renovatie van kademuren is een kans om stedelijke ruimtes te herdefiniëren en nieuwe scenario’s te verkennen binnen hun sociaal-culturele context,’ zegt Ashraf Ali. ‘Minder autoverkeer op de kades kan op weerstand stuiten, maar biedt ook kansen voor herinrichting als voetgangersgebied of voor vergroening. We heroverwegen ook het gebruik van traditionele materialen zoals baksteen en natuursteen, en van traditionele technieken zoals baggeren. Renovatie biedt ook ruimte voor nieuwe initiatieven en innovaties, zoals energieopwekking uit water. Renovatie moet geen kopie van het verleden zijn: als we de infrastructuur van Amsterdam vernieuwen, moeten we die tegelijkertijd toekomstbestendig maken met het oog op de waarde ervan als erfgoed van morgen.’
Wie aan de Amsterdamse grachten denkt, ziet misschien vooral bakstenen voor zich. Toch hebben de grachten altijd een groen hart gehad. Al sinds de 17e eeuw zorgen bomen en binnentuinen langs het water voor schaduw, frisse lucht en biodiversiteit. Renovaties kunnen echter betekenen dat deze historische bomen soms moeten wijken.
‘Renovatie van kademuren vraagt vaak veel ruimte, waardoor bestaande bomen niet altijd kunnen blijven staan.’ legt Joris Voeten uit, onderzoeker Nature-Based Solutions bij Wageningen University & Research en verbonden aan MFK. ‘Gelukkig maken nieuwe renovatiemethoden het steeds vaker mogelijk om bomen te behouden. Moeten ze toch weg, dan worden sommige tijdelijk herplant op een ‘boomcamping’ en later teruggeplaatst, terwijl andere worden vervangen door jonge bomen met meer groeiruimte.’
‘Biodiversiteit aan de grachten gaat uiteraard verder dan alleen bomen,’ aldus Voeten. ‘Restauraties maken ook ruimte voor drijvende tuinen, plantvriendelijke mortel en schuilplaatsen voor vleermuizen. En onder water dragen mosselen bij aan waterzuivering, terwijl vissen worden ondersteund door visstenen. Dat zijn holle stenen waarin vissen kunnen uitrusten van het drukke vaarverkeer op de grachten of eitjes kunnen leggen. Elk element is ontworpen met het oog op een toekomstbestendig ecosysteem, in lijn met de richtlijnen van UNESCO.’
De renovatie van Amsterdamse kademuren biedt kortom volop kansen om stedelijk erfgoed opnieuw te definiëren. Door innovatie en erfgoed te verbinden, verliezen de grachten hun cultuurhistorische waarde niet, maar ontwikkelen ze zich juist tot toekomstbestendige infrastructuur. Zo kunnen ze nog decennialang bijdragen aan een leefbare, duurzame en veerkrachtige stad.
Het project Multifunctionele Kademuren benut de kans om noodzakelijk onderhoud en renovatie van kademuren te koppelen aan bredere stedelijke transities en thema's. Het onderzoeksprogramma ontwikkelt en test geïntegreerde oplossingen die zowel de duurzaamheid van kademuren als de leefbaarheid van steden bevorderen. Via de Living Lab methode worden diverse belanghebbenden betrokken, wat bijdraagt aan sociaal gedragen en integrale stedelijke vernieuwingen. De resultaten kunnen niet alleen worden toegepast in Amsterdam, maar ook opgeschaald worden naar vergelijkbare steden in Nederland en daarbuiten.
* De verhalen die worden gepubliceerd op deze website weerspiegelen niet per se het beleid van de gemeente Amsterdam, maar zijn een creatieve uiting van de makers.
